Mẹo Chăm Bé, Sức Khỏe & Phát Triển
Trẻ bị táo bón: Nguyên nhân, dấu hiệu và cách xử lý tại nhà
Th10
Trẻ bị táo bón là tình trạng rất thường gặp: bé đi ngoài thưa, phân khô cứng, rặn đỏ mặt mà không ra. Phần lớn trường hợp không nguy hiểm và có thể cải thiện tại nhà bằng ăn uống, uống đủ nước và tập thói quen đi vệ sinh. Bài viết giúp ba mẹ nhận biết dấu hiệu, hiểu nguyên nhân, biết cách trị táo bón cho trẻ an toàn và khi nào cần đưa bé đi khám.
1. Trẻ bị táo bón là gì?
Táo bón ở trẻ là khi bé đi đại tiện thưa hơn bình thường, phân khô, cứng, và việc đi ngoài gây đau hoặc khó khăn.
Theo Viện Quốc gia về Tiểu đường, Tiêu hóa và Bệnh thận Hoa Kỳ (NIDDK), trẻ đi ngoài dưới 2 lần mỗi tuần được xem là táo bón. Tuy vậy, số lần đi ngoài không phải tiêu chí duy nhất.
1.1. Bao nhiêu ngày không đi ngoài là táo bón?
Mỗi bé có nhịp đi ngoài riêng. Có bé đi 2–3 lần mỗi ngày, có bé 2 ngày mới đi một lần nhưng phân vẫn mềm.
Ba mẹ nên chú ý đến tính chất phân hơn là số ngày. Nếu bé đi thưa nhưng phân mềm, dễ đi thì thường chưa phải táo bón. Ngược lại, nếu phân cứng như viên bi, bé đau và sợ đi ngoài thì đó là dấu hiệu trẻ bị táo bón.
1.2. Trẻ táo bón rặn không ra có nguy hiểm không?
Phần lớn trường hợp trẻ táo bón rặn không ra là táo bón chức năng, không do bệnh lý. Tuy nhiên, khi bé rặn nhiều, phân cứng có thể làm nứt hậu môn, gây chảy máu và đau.
Bé sợ đau sẽ càng nhịn đi ngoài, khiến phân tích lại khô và cứng hơn. Đây là vòng luẩn quẩn khiến táo bón kéo dài nếu không xử lý sớm.
2. Dấu hiệu trẻ bị táo bón
Ba mẹ có thể nhận biết dấu hiệu táo bón ở trẻ qua hai nhóm: hình dạng phân và hành vi của bé.
2.1. Dấu hiệu qua phân của trẻ
- Phân khô, cứng, vón cục hoặc thành từng viên nhỏ.
- Phân to, khó đi, đôi khi làm tắc bồn cầu.
- Có vệt máu tươi trên bề mặt phân hoặc giấy vệ sinh do nứt hậu môn.
- Phân lỏng rỉ ra quần dù bé đang táo bón. Đây là phân mềm phía trên chảy vòng qua khối phân cứng, dễ nhầm với tiêu chảy.
2.2. Dấu hiệu qua hành vi của bé
- Bé rặn đỏ mặt, khóc khi đi ngoài.
- Bé nhón chân, kẹp mông, đứng cứng người hoặc trốn vào góc để nhịn đi ngoài.
- Bé đau bụng, chướng bụng, ăn kém hơn bình thường.
- Bé sợ ngồi bô hoặc bồn cầu.
Nếu bé đồng thời ăn ít, ba mẹ có thể tham khảo thêm bài trẻ biếng ăn phải làm sao, vì táo bón và biếng ăn thường đi kèm nhau.
3. Nguyên nhân khiến trẻ bị táo bón
Theo Cẩm nang MSD, khoảng 95% trường hợp táo bón ở trẻ là táo bón chức năng, tức không do bệnh lý. Chỉ khoảng 5% có nguyên nhân thực thể cần bác sĩ thăm khám.
3.1. Nguyên nhân thường gặp (táo bón chức năng)
- Nhịn đi ngoài: bé mải chơi, ngại đi vệ sinh ở trường hoặc sợ đau. Phân nằm lâu trong ruột bị hút nước nên khô cứng.
- Chế độ ăn ít chất xơ: ăn ít rau, trái cây, ngũ cốc nguyên hạt.
- Uống không đủ nước, nhất là khi trời nóng hoặc bé vận động nhiều.
- Uống quá nhiều sữa làm bé no, ăn ít thức ăn có chất xơ.
- Thay đổi giai đoạn: bắt đầu ăn dặm, chuyển từ sữa mẹ sang sữa công thức, tập ngồi bô, bắt đầu đi học.
- Một số thuốc như viên sắt, thuốc kháng acid chứa nhôm hoặc canxi. Nếu bé đang được bổ sung sắt theo chỉ định, ba mẹ có thể ưu tiên thực phẩm giàu sắt cho bé kết hợp nhiều rau quả để hạn chế táo bón.
3.2. Nguyên nhân bệnh lý (ít gặp)
Một số bệnh có thể gây táo bón kéo dài như bệnh Hirschsprung (phình đại tràng bẩm sinh), suy giáp, bệnh celiac, dị tật hậu môn – trực tràng hoặc tổn thương tủy sống. Những trường hợp này thường có dấu hiệu cảnh báo đi kèm (xem mục 5.2) và cần bác sĩ chẩn đoán.
4. Trẻ bị táo bón phải làm sao? Cách trị táo bón cho trẻ tại nhà
Với táo bón chức năng, thay đổi ăn uống và thói quen sinh hoạt là bước đầu tiên và quan trọng nhất. Dưới đây là những cách ba mẹ có thể áp dụng ngay.
4.1. Cho trẻ uống đủ nước
Nước giúp làm mềm phân. Với trẻ đã ăn dặm và trẻ lớn, ba mẹ nên cho bé uống nước rải rác trong ngày, không đợi khát mới uống. Nước tiểu vàng nhạt là dấu hiệu bé uống đủ.
Với trẻ dưới 6 tháng bú mẹ hoàn toàn, không tự ý cho uống thêm nước hay nước trái cây. Ba mẹ nên hỏi bác sĩ nhi khoa nếu bé có dấu hiệu táo bón.
4.2. Tăng chất xơ trong bữa ăn
Chất xơ giữ nước trong phân, giúp phân mềm và dễ đi hơn. Một số thực phẩm tốt cho trẻ bị táo bón:
- Rau xanh: rau mồng tơi, rau đay, rau lang, cải bó xôi, bông cải xanh.
- Củ quả: khoai lang, bí đỏ, cà rốt.
- Trái cây: đu đủ chín, chuối chín, thanh long, lê, mận, kiwi.
- Ngũ cốc nguyên hạt: yến mạch, gạo lứt (nấu nhừ cho bé nhỏ).
Với bé đang ăn dặm, ba mẹ có thể thêm rau củ nghiền vào cháo. Tham khảo cách kết hợp tại bài cháo dinh dưỡng cho bé và thực đơn theo tháng tuổi trong bài bé 6–12 tháng ăn gì. Nếu bé ăn theo phương pháp ăn dặm kiểu Nhật, ba mẹ có thể cho bé làm quen dần với rau củ rây mịn ngay từ những tuần đầu.
4.3. Tập thói quen đi vệ sinh đều đặn
- Cho bé ngồi bô hoặc bồn cầu 5–10 phút sau bữa ăn, khoảng 1–2 lần mỗi ngày. Sau ăn là lúc ruột co bóp mạnh nhất.
- Không la mắng, ép buộc. Khen ngợi khi bé chịu ngồi, dù chưa đi được.
- Nếu bé đang tập bỏ bỉm mà bị táo bón, có thể tạm dừng việc tập cho đến khi bé đi ngoài dễ dàng trở lại.
4.4. Massage bụng và cho bé vận động
Ba mẹ xoa bụng bé theo chiều kim đồng hồ quanh rốn, nhẹ nhàng, khoảng 5 phút, ngày 2–3 lần. Với bé nhỏ, có thể kết hợp động tác “đạp xe”: nắm hai chân bé co duỗi nhẹ nhàng về phía bụng.
Trẻ lớn hơn nên được chạy nhảy, vui chơi ngoài trời mỗi ngày. Vận động giúp ruột hoạt động tốt hơn.
4.5. Cách giúp trẻ đi ngoài khi bị táo bón
- Tư thế đúng: khi bé ngồi bồn cầu, kê một chiếc ghế nhỏ dưới chân để đầu gối cao hơn hông. Tư thế này giúp bé rặn dễ hơn.
- Ngâm nước ấm: cho bé ngồi chậu nước ấm vài phút giúp cơ hậu môn thư giãn, giảm đau.
- Không tự ý thụt hậu môn hoặc dùng thuốc nhuận tràng khi chưa có chỉ định của bác sĩ.
5. Trẻ bị táo bón lâu ngày có sao không?
Nếu không được xử lý, trẻ bị táo bón lâu ngày có thể gặp nhiều ảnh hưởng đến sức khỏe và tâm lý.
5.1. Biến chứng có thể gặp
- Nứt hậu môn, chảy máu khi đi ngoài.
- Són phân, rỉ phân ra quần, khiến bé xấu hổ, ngại đi học.
- Đau bụng tái diễn, chán ăn, ảnh hưởng đến tăng cân.
- Tiểu dầm hoặc nhiễm trùng tiểu do khối phân chèn ép bàng quang.
5.2. Khi nào cần đưa trẻ đi khám?
Ba mẹ nên đưa bé đi khám nếu táo bón kéo dài trên 2 tuần hoặc không cải thiện dù đã điều chỉnh ăn uống. Đưa bé đi khám ngay nếu có một trong các dấu hiệu sau:
- Trẻ sơ sinh không đi phân su trong 24–48 giờ đầu sau sinh.
- Có máu trong phân, nôn, sốt.
- Bụng chướng to, đau bụng liên tục.
- Sụt cân, chậm tăng cân.
- Bé yếu chân, đi lại bất thường hoặc tiểu không tự chủ.
6. Câu hỏi thường gặp
Trẻ bị táo bón có nên uống thuốc không?
Không nên tự ý cho trẻ uống thuốc nhuận tràng hay dùng thuốc bơm hậu môn. Bác sĩ sẽ chỉ định loại thuốc và liều phù hợp với tuổi, cân nặng khi thay đổi ăn uống không hiệu quả.
Mẹo dân gian trị táo bón cho trẻ có an toàn không?
Một số mẹo như cho trẻ lớn ăn nhiều rau, đu đủ, khoai lang là an toàn. Tuy nhiên, không dùng mật ong cho trẻ dưới 1 tuổi và không tự thụt hậu môn bằng lá, que hoặc xà phòng vì có thể gây tổn thương niêm mạc và nhiễm trùng.
Trẻ 2 tuổi bị táo bón nên ăn gì?
Ưu tiên rau xanh, khoai lang, yến mạch, trái cây như đu đủ, thanh long, lê; giảm bớt sữa nếu bé uống quá nhiều; cho bé uống nước đều trong ngày. Xem thêm gợi ý bữa ăn trong bài dinh dưỡng cho bé 1–3 tuổi.
7. Kết luận
Trẻ bị táo bón phần lớn là táo bón chức năng và có thể cải thiện bằng cách cho bé uống đủ nước, ăn nhiều chất xơ, vận động và tập thói quen đi vệ sinh đều đặn. Ba mẹ hãy kiên nhẫn, không ép buộc, và theo dõi tính chất phân của bé. Nếu tình trạng kéo dài hơn 2 tuần hoặc có dấu hiệu cảnh báo, hãy đưa bé đến bác sĩ nhi khoa để được thăm khám kịp thời.
Nguồn tham khảo
Bài viết mang tính tham khảo, không thay thế cho chẩn đoán và tư vấn của bác sĩ.
